थर्काेट समाचारदाता
तुलसीपुर १३ गते
नेपालको पुँजी बजार पछिल्लो समय प्रविधिमैत्री बन्दै गएको छ। लाखौँ युवाहरू सेयर बजारमा भविष्य खोज्दै होमिएका छन्। तर, बजारको यो चमकधमकभित्र एउटा यस्तो ऐंजेरु पलाएको छ, जसले बिस्तारै आम लगानीकर्ताको विश्वासलाई खोक्रो बनाउँदैछ। त्यो ऐंजेरु हो— ‘इन्साइडर ट्रेडिङ’ अर्थात् भित्री कारोबार।
के हो इन्साइडर ट्रेडिङ?
साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, कम्पनीको मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्ने कुनै पनि महत्वपूर्ण सूचना सार्वजनिक हुनुभन्दा अगावै त्यसको पहुँच भएका व्यक्तिहरूले गर्ने सेयर कारोबार नै इन्साइडर ट्रेडिङ हो। जब कम्पनीका सञ्चालक, उच्च व्यवस्थापक, लेखा परीक्षक वा नियमनकारी निकायका अधिकारीहरूले आफूलाई प्राप्त गोप्य सूचनाका आधारमा नाफा कमाउने उद्देश्यले सेयर खरिद-बिक्री गर्छन्, तब बजारको निष्पक्षता समाप्त हुन्छ ।
यो केवल अनैतिक कार्य मात्र होइन, यो एक गम्भीर वित्तीय अपराध हो। यसले सूचनामा पहुँच नभएका साना र सोझा लगानीकर्ताहरूलाई ठग्ने काम गर्छ।
कसरी गरिन्छ बजारमा ‘सेटिङ’?
इन्साइडर ट्रेडिङका शैलीहरू समयसँगै बदलिँदै गएका छन्। कम्पनीले लाभांश घोषणा गर्ने, हकप्रद सेयर जारी गर्ने वा अर्को कम्पनीसँग मर्जरमा जाने जस्ता निर्णयहरू सार्वजनिक हुनुभन्दा केही दिन अघिदेखि नै बजारमा अस्वाभा चलखेल सुरु हुन्छ।
मुख्यतया, यस्ता व्यक्तिहरूले आफ्नै नामबाट कारोबार नगरी आफ्ना नातागोता, चालक, वा नजिकका सहयोगीहरूको डिम्याट खाता प्रयोग गर्ने गर्छन्। सूचनाको गोपनीयता भङ्ग गरेर निश्चित समूहलाई मात्र फाइदा पुऱ्याउने यस्तो ‘सेटिङ’ले बजारलाई कृत्रिम रूपमा चलायमान बनाउँछ।
नेपालको सन्दर्भ: केही चर्चित काण्डहरू
नेपालको सेयर बजारको इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू छन् जसले नियामक निकायको भूमिकामाथि नै प्रश्न उठाएका छन्। तलको तालिकाले नेपालका केही प्रमुख इन्साइडर ट्रेडिङका घटनाहरूलाई प्रष्ट पार्छ:
कम्पनी/घटना मुख्य पात्र र विवरण
रिडी पावर कम्पनी नियम विपरीत सेयर कारोबार गरेको।
सर्बोत्तम सिमेन्ट आईपीओ ल्याउनुअघि नै सेटिङमा सस्तोमा सेयर किनेको।
नेपाल हाइड्रो डेभलपर परिवारको नाममा सेयर बेचेको।
कम्पनीहरूको वित्तीय विवरण त्रैमासिक रिपोर्ट सार्वजनिक हुनुअघि नै मूल्य बढ्ने वा घट्ने प्रवृत्ति।
कानुनी व्यवस्था र कार्यान्वयनको अवस्था
नेपालमा ‘धितोपत्र सम्बन्धी ऐन, २०६३’ ले भित्री कारोबारलाई कडा रूपमा निषेध गरेको छ। ऐनको दफा ९१ ले यसलाई अपराध मानेको छ भने दफा १०१ ले बिगो बमोजिम जरिवाना र एक वर्षसम्म कैदको व्यवस्था गरेको छ।
तर, विडम्बना के छ भने, कानुन कागजमा कडा भए पनि कार्यान्वयनको पाटो निकै फितलो देखिन्छ। शक्तिशाली व्यक्तिहरू संलग्न हुने यस्ता घटनामा अनुसन्धान सुस्त हुनु र साना माछा मात्र जालमा पर्नुले आम लगानीकर्तामा निराशा पैदा गरेको छ।
लगानीकर्ताको सुरक्षा अब कसरी?
सेयर बजारलाई पारदर्शी बनाउन नियमनकारी निकाय ‘नेपाल धितोपत्र बोर्ड’ (SEBON) र ‘नेपाल स्टक एक्सचेन्ज’ (NEPSE) थप चनाखो हुन जरुरी छ। प्रविधिको प्रयोग गरी शंकास्पद कारोबारलाई तत्कालै रोक्ने प्रणाली (Surveillance System) लाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
लगानीकर्ताहरूले पनि हल्लाको पछि लाग्नुभन्दा कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था हेरेर मात्र लगानी गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य विना कारण अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको छ भने त्यहाँ ‘इन्साइडर ट्रेडिङ’ भइरहेको हुन सक्छ भन्ने कुरामा सचेत हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
इन्साइडर ट्रेडिङ सेयर बजारको क्यान्सर हो। यसले बजारको जग नै हल्लाइदिन्छ। यदि नेपालको पुँजी बजारलाई स्वस्थ र विश्वसनीय बनाउने हो भने यस्ता वित्तीय अपराधीहरूलाई राजनीतिक संरक्षण दिनु हुँदैन। स्वच्छ बजारमा मात्र सबैको हित सम्भव छ।
